Monday, February 16, 2009

Zou ham zang teng leh Zou tawndan jui teng Zou ahi.

Workshop a I thukup uh, “Zou ham zanga tawndan zui teng Zou ahi uhi,” chi thu genzou lelzou nua a I danbu sunga koilut himananleh tunia thunua genkia a aum pen silhoipi hisih nanleh, ngaidan isunkhawm te uh ahoizawding deina ahiman in lungluthuoi kasa hi. Danbu lui a Zou sunga be-le-phung umte kigielna kana mukha a, kakoi ching nahi kachi leh kanuamu tasih hi. Abawnpi in tanah tahlang theisih nanlei, koiteng ahi uai chi itheichiet ding kagingta hi.


Ka umna veng New Mahavir Nagar ah kapu Phiamphute khat aum a, ama pen Paite ahi. Zou nahi chi sawmkua nanlei, ama Paite a kipia ahiman in ZYO fund dondingdan zong umtheilou; vasai tam lei ‘eimi’ hizieh a kitheisiemna hoilou josem ding in akilang hi. Amatoh kibang midang zong auma, tampi umding in kagingta hi. Manipur-Zou laha tampen dinga tuot Samte phung en talei; aphung sung ua asiem-apil, anei ahau tampi Paite a um ahi uhi. Mi phungthu gennuom sih nanlei, genlou theilou ahiman in kitheisiem vai. Delhi tual a SSPP lah a kipei Paite kuulmuut te zong Samte be umtham hi. Amaute’n Zou hi ing chi nuom dingin zong kagingta sih a, ham tuom, tawndan tuom, lungkuo tuom ahiman un Zou ahi uh kichi thei pawngsan lou hi. Amaute kailut sawm in hui lut sawm teitei mawhlei namkal kisietna ahithei lel hi.


Soviet Union bangin Kuki sung angki songsolawi ta a, phung bangza e khatte asungah ningkitel in um uh chi ithei hi. Koima document vaki enkha sih nanleng, tuni’n Lhungdim kichite Zou ah ang lunglutta uhi chi gal gamlapi a awging bangin akiza milmiel hi. Kalawite phabep khat Lhungdim be aum ua; Tungdim nahia Zou nahi chi ngongtah nanleng aki Zou sah mawngmawng sih ua, zong ang thudon sih uhi. Danbu sungah Tungdim phung pen Zou ahi vachi khelkhel sih nanlei Zou ngaina pen lawi ahi uh chi khangthu a um ahi a, a sanggam Lhungdimte ang kailut zaw ua ‘Lh’ pen ‘T’ a ang henthei chieng ua gentamding umlou in Zou ahimai ding uhi. RIMS, Imphal a MBBS bawl kalawm, Hegin Tungdim kichipa nidangin Lhungdim ana kichi ngai a, tu in Zou haam asiem gawpta a, Imphal ZSP lah ah zong akhu vutvut ta hi. Namdangte’n amau phungpi a akoi uh simkhom Zou sung ah umkia leuleu hi. Haokip, Valte, Guite, Hangshing leh kol leh vai tanpha Zou sunga buol simkham um hi. Tuate I danbu ah um in umsih tamananleh, ahaam atawndan zieh ua Zou ahi uh ichithei leh Zou ahimei uhi. Zou ham zang leh tawndan jui Hangshingte Zou ahi mabangun, Paite pau zangte Paite Hangshing leh Thadou pao thawte Thadou- Kuki Hangshing ahi uhi. Suontah/ Suantak te la? Zou sunga ikineisah pen khat ahia, hilezong Vaiphei te’n anam bulpi un anakoi kia uhi. Suantak phungmin Danbu ah ajem lien (caps) in koi leizong Vaiphei kichite’n ang ngaisahpi ding uh gintat huoi sih. Pu Zou suon tahvawt kahi chia Zou a umteng in Zou ham, tawndan (refer Rev. Hangpi’s comment on Dopmuls in Myanmar) leh Zoulai apom leh angainat zieh ua Zou ahi uhi. Hangluah, Seldou leh phung dangdang zong ina koi a, hinanleh amaute’n tuni in Zou hing ngainatpi duoi nawnlou uhi.


Phamsa, Pu Tunglut Thangthuam IPS tapakhat in lawmte khat kungah, “Kou zaw Zou ong chi uh eive,” ana chikha hi. Ahinlah ijahthei topkhong tua mi kamsiem ahi mei hi. Zou sung a ang kihal lam kitheikhalou hi. Amauh innkuon pen Paite sunga ami zahthei pen khat uh ahi chi ithei hi. Mite ngaithei ding zong ihi piel puol loupi ua aw maw? “Sailote koutoh kinai ahi….. “ vachi gige zong ei leh ei kisuh neuna hizolou ama? Nangzong mi navele, bangdinga namdang a phung khat vaki neisah gige laizang ding? Let us be practical! Koima in bawn hing na theikhalou ding a, en miteng Zou nahi/ahiuh vachi chi dieiduoi nelnol. Tua nakineisah teng ave uah nou hing simmaw dieh. Ei tana iki chapou sah vang a, mite’n theikham hing sakhollou ahi, adihtah a. India context nanana ah pen Officer leh milien milal neiza kisim mawh hi e. Myanmar a sanggamte khat in, “Chin sunga atawmlam Tedim te’n zong hing simmaw thei hi; tulai ang ki lehdoh/ mi tallang neukhat hing umsih lai leh pen ang simmaw dieh ding uhi”, angchi hi. Milien leh mipilte’n tapangte suhbuoi(disturb) sangin bangchileh IAS, IPS, IFS, IRS ahilouleh PhD Scholar khat anghithei ding uai chi in lungnem leh lamentah in keem in hanthawn zaw va ui. Tamteng ing nei chiengleh khoheidan hing nuom deu khava. Gamtat khohei ah pilvang in, pilhuoi tahin in um ni. MI TENG KINEISAH NONLOU IN MITE’N EI ANG KINEISAHPI NADING UN THEITAWP SUO VA UI! Tua Zou kichiteng koima lamtuom siel leh vei banga piit sawm nonlou in, siengthou tah leh damtheihuoitah in umkhawm va ui. Mi tamseng zong ngai kholsih e. Iki iit, kideisah leh kithutuohthei poimaw hi. Siel eh sang in a-eh ui zaw!


1997 Tribal War khu Guite v/s Guite, Hangshing v/s Hangshing, Lhungdim v/s Tunglut e.t.c., ahi ichi uhi. Nam kikhenna leh kihuoitupna tahtah ang um chiengleh be le phung sang in ham leh pau - ‘Mangbiehna (Lord’s Prayer)’ gendan, awphawi -‘JEN/ YEN’ leh laigieldan tanpha in ang kien a, phung min pen zuou gen/ kilepna meimei in imang uhi. Phung min pen angaithupi a ikinei vang un gitlou bawlna leh kituohlou na in imang tamzaw uhi. Phungmin gentam in I Nam min muol/ dausah zaw hi. Ang khaikhawm tu leh ‘mikhat ihi’ chi ikitheina ahileh Haam, Tawndan, Zou Lai leh social institution te ahizaw hi.


Documentation pen sil poimaw khat ahiman in, aumlou dedo sangin phungminte Clause khat ah gielkhie lei zong asietna aumsih hi. Hilezong, danbu (constitution) sunga Phung Lapi kikoite zong huntawh kasa hi. Tuanah phungmin guoh hilou a, Lapi kikoite in athu a gensangin sangin agilsah zaw a, phung bulpi teng atahlang zaw hi. Akoikha nailou ium a ahileh lah, fatsan, akisaipite kungah pelei ahoi ding hi. Tuana Lapi neiteng pen nam kineisahte ihi uhi. ZOU KINEISAH TENG ZOU AHI.


Zou laa, Zou haam, Zou tawndan leh Zou lai ngainate adingin tua siltha (change!) umpen deimaw nading aumsih hi. Thangkhal problem zong haam (dialect, literature) zieh ahilel hi. Zou literature pen i Biblete ah akinga mama a, Thangkhal Baptist biehinn te ah Zou Laisiengthou ana zang hita uleh laidan umnonlou khop ding in kagingta hi. Tuletu in zahkhawmtheiding Laisiengthou akisun sawm hi chi thu aum a, akigenna asawtta a, akinthei lam in neithei lei ahoi ding hi. Tualeh chiemnui thutah a igenleng uh, ‘Thangkhal haam ahileh Zou sanskrit’ ahi ichi pen uh thutah ahi chi thei vai in, tami thudih tangkoupi ni. “Ngai aw, nang kahing/ kang ngai hi” chi sangin, “Ngai aw, nang kung ngai hi” ichi leh athuuh zaw a lahaam dihzaw ahi. Thangkhal mini-literature Zou literature a aki merge theilou pen bawlhoi ding in hoi a, ZLS kunga forward ding in deihuoi kasa hi. Ahilouleh, aki merge zou lam ata ama?



Atunga thu kigielteng adihpen ahi kachi sam sih hi. Hichizaw ahi nachi uh aumleh hing genjel un. Solfa pute’n ana zildan utoh kei zildan ana kituoh/ kibang kha hileh kilawm. Lah, izil dan toh akibah lou leh asuhtuoh dingdan I ngaituo dinga , Sir te toh iki kup sawm ding hi. Sungkhawm jel, zilkhawm jel lei lapawl hing piching sem zobou va◘